Expositie ‘Eisinga onder professoren’ van start in Franeker

FRANEKER Anderhalf jaar hebben het Planetarium en Museum Martena aan de voorbereidingen gewerkt. Vrijdag was het moment daar dat de expositie ‘Eisinga onder professoren’ van start ging.

 De grote tentoonstelling, die tot en met 11 november in Museum Martena in Franeker loopt, laat zien hoe men in de achttiende eeuw op een andere manier (natuur)wetenschap begon te bedrijven. Aanvankelijk hield de natuurwetenschap zich vooral bezig het bestuderen van teksten, maar in de achttiende eeuw ging de natuurwetenschap zich steeds meer richten op het wiskundig berekenen van natuurverschijnselen om deze vervolgens proefondervindelijk in de praktijk te toetsen. Grondlegger van deze zogenoemde empirische wetenschap, waarbij kennis door eigen waarneming/ervaring wordt verkregen, was Isaac Newton (1643-1727).

Met de proeven, die veelal gezien werden als het ontrafelen van Gods natuurgeheimen, konden allerlei tot dan toe onverklaarde fenomenen worden verklaard en aanschouwelijk gemaakt door middel van proefjes en apparaten. Zo kon bijvoorbeeld met een elektriseermachine het wonderlijke verschijnsel elektriciteit zichtbaar gemaakt worden. Dergelijke fascinerende demonstraties trokken destijds drommen volk. Zo maakten ook ‘gewone’ mensen kennis met de wetenschap en was dit terrein niet exclusief voorbehouden aan geleerden en studenten op de universiteiten.

In Friesland begon in de achttiende eeuw een wel heel bijzondere groep mensen zich te roeren, de zogenaamde ‘boerenprofessoren’. Dit waren autodidacte instrumentenbouwers, astronomen of wiskundigen. Zonder universitaire opleiding betraden deze ‘amateurs’ het pad der wetenschap. Degene die daar met kop en schouders bovenuit stak was Eise Eisinga, die zoals bekend in zijn woonkamer zijn wereldberoemde Planetarium bouwde.

Eisinga en drie andere autodidacten, te weten Wytze Foppes, Jan Pieters van der Bildt en Arjen Roelofs, worden in de expositie nader belicht. Zo ook vier hoogleraren van de Franeker Universiteit: Antonius Brugmans, Peterus Camper, Nicolaas Ypey en Jean Henri van Swinden.

In Friesland waren bovengemiddeld veel autodidacten, die zich onder meer bezighielden met het bouwen van telescopen. Op de tentoonstelling zijn vele antieke natuurkundige instrumenten te zien uit privéverzamelingen, een deel daarvan is nog nooit eerder geëxposeerd. Het leeuwendeel is afkomstig uit de collectie van Bert Degenaar, die in navolging van Eise Eisinga zijn eigen Zuylenburgh Planetarium in Oud Zuilen (Utrecht) heeft gebouwd. Aan de hand van allerhande instrumenten, handschriften, filmpjes, schilderijen en gravures wordt een fraai beeld geschetst van de stand van de wetenschap in Franeker in de achttiende eeuw. Het idee voor de tentoonstelling is afkomstig van de Planetarium-directeur/conservator Adrie van Warmenhoven en directeur Manon Borst van het Martena Museum, die beide wijzen op de ‘zeer prettige samenwerking’. Het tweetal zette Albert de Ruiter, die de technische vormgeving van expositie voor zijn rekening nam, en de ‘vasthoudende’ conservator Marjan Brouwer van Museum Martena, die tal van voorwerpen voor deze boeiende tentoonstelling wist vast leggen, in het zonnetje. Vervolgens mocht hoogleraar Willem Otterspeer, biograaf van schrijver Willem Frederik Hermans (‘Onder Professoren’), de tentoonsteling met een ‘lofzang op de amateur’ officieel openen.